Section A – अपठित-अवबोधनम् (वर्णनम्)
अस्मिन् विभागे विद्यार्थिनः अपठितगद्यांशं पठित्वा प्रश्नानां उत्तराणि लिखन्ति। सामान्यतया 80-100 शब्दपरिमितः गद्यांशः दत्तः भवति। तं गद्यांशं सावधानतया पठित्वा छात्राः एकपदेन अथवा पूर्णवाक्येन उत्तराणि लिखन्ति।
अस्य विभागस्य प्रमुखः उद्देश्यः विद्यार्थिनां पठन-समझ-क्षमता विकासः अस्ति। यदा विद्यार्थी अपठितं गद्यांशं पठन्ति तदा ते शब्दानां अर्थं, वाक्यानां भावं तथा गद्यांशस्य मुख्यविषयं ज्ञातुं प्रयतन्ते।
अत्र प्रश्नाः प्रायः चतुर्विधानि भवन्ति।
प्रथमं – एकपदेन उत्तरम् यत्र विद्यार्थी केवलं एकेन शब्देन उत्तरं लिखन्ति।
द्वितीयम् – पूर्णवाक्येन उत्तरम् यत्र उत्तरं पूर्णवाक्यरूपेण लिखितुं आवश्यकम्।
तृतीयम् – भाषिककार्यं यत्र कर्ता, क्रियापदं, विशेषणम्, पर्यायपदं वा ज्ञातुं भवति।
चतुर्थम् – शीर्षकलेखनम्, यत्र गद्यांशस्य उचितं शीर्षकं लिखितुं भवति।
एषः विभागः विद्यार्थिनां संस्कृतभाषायाः शब्दज्ञानं, व्याकरणज्ञानं तथा विचारशक्तिं वर्धयति। नियमिताभ्यासेन विद्यार्थी संस्कृतपाठान् सरलतया अवगन्तुं शक्नुवन्ति।
प्रश्नाः (Section A)
अपठित-अवबोधनस्य मुख्यः उद्देश्यः कः अस्ति?
विद्यार्थी गद्यांशं कथं पठेयुः?
एकपदेन उत्तरम् किम्?
पूर्णवाक्येन उत्तरम् किमर्थं लिख्यते?
गद्यांशस्य शीर्षकलेखनस्य महत्त्वं किम्?
Section B – रचनात्मक लेखनम् (वर्णनम्)
अस्मिन् विभागे विद्यार्थिनः स्वविचारान् संस्कृतभाषया लिखितुं अभ्यासं कुर्वन्ति। अत्र पत्रलेखनम्, चित्रवर्णनम्, संवादलेखनम् तथा अनुच्छेदलेखनम् इत्यादीनि विषयानि भवन्ति।
पत्रलेखनम् अत्र महत्त्वपूर्णं कार्यम् अस्ति। विद्यार्थी प्रधानाचार्याय अवकाशार्थं पत्रं लिखन्ति अथवा शुल्कमुक्त्यर्थं निवेदनपत्रं लिखन्ति। एतेन विद्यार्थिनः औपचारिकभाषायाः प्रयोगं जानन्ति।
चित्रवर्णनम् अपि महत्त्वपूर्णम् अस्ति। चित्रं दृष्ट्वा छात्राः संस्कृतभाषया वाक्यानि लिखन्ति। एतेन तेषां कल्पनाशक्ति तथा वाक्यरचनाकौशलं वर्धते।
अनुच्छेदलेखनम् अपि अत्र अभ्यास्यते। उदाहरणार्थं – वृक्षाणां महत्त्वम्, विद्यायाः महत्त्वम्, सत्सङ्गतिः इत्यादिषु विषयेषु अनुच्छेदलेखनम् करवायते।
एषः विभागः विद्यार्थिनां लेखनकौशलं, भाषाज्ञानं तथा अभिव्यक्तिशक्तिं विकसितुं सहायकः भवति।
प्रश्नाः (Section B)
रचनात्मकलेखनस्य उद्देश्यः कः अस्ति?
पत्रलेखनम् किमर्थं शिक्ष्यते?
चित्रवर्णनस्य लाभः कः अस्ति?
अनुच्छेदलेखनस्य विषयाः के सन्ति?
रचनात्मकलेखनम् विद्यार्थिनां कौशलं कथं वर्धयति?
Section C – अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् (वर्णनम्)
अस्मिन् विभागे विद्यार्थिनः संस्कृतव्याकरणस्य मूलभूतनियमाः अधीयन्ते। व्याकरणम् भाषायाः आधारः अस्ति, यतः व्याकरणज्ञानं विना शुद्धभाषाप्रयोगः न सम्भवति।
अत्र उच्चारणस्थानानि, सन्धिः, कारक-विभक्तयः, शब्दरूपाणि, धातुरूपाणि, प्रत्ययाः, अव्ययानि तथा संख्याः इत्यादीनि विषयानि समाविष्टानि सन्ति।
सन्धिः इति विषयः शब्दयोः संयोगेन नूतनशब्दनिर्माणं दर्शयति।
शब्दरूपाणि तथा धातुरूपाणि विद्यार्थिनः वाक्यनिर्माणे सहायकानि भवन्ति।
कारक-विभक्तयः वाक्ये शब्दानां सम्बन्धं बोधयन्ति।
व्याकरणस्य अभ्यासेन विद्यार्थी शुद्धसंस्कृतभाषया वाक्यानि लिखितुं तथा वक्तुं समर्थाः भवन्ति। एतेन तेषां भाषाज्ञानं अधिकं दृढं भवति।
प्रश्नाः (Section C)
संस्कृतभाषायाः आधारः कः अस्ति?
सन्धिः किम् दर्शयति?
शब्दरूपाणि किमर्थं पठ्यन्ते?
कारकविभक्तीनां कार्यं किम्?
व्याकरणज्ञानस्य महत्त्वं किम्?
